به گزارش گیل نویس | حمیدرضا علیپور؛ فریدالدین ابوحامد محمد عطار نیشابوری (۵۴۰-۶۱۸ هجری قمری) در نیمه قرن ششم هجری قمری چشم به جهان گشود و در اوایل قرن هفتم هجری قمری دیده از جهان فروبست. او که به شیخ عطار نیشابوری شهرت یافت، یکی از برجستهترین عارفان، صوفیان و شاعران ایرانی ادبیات فارسی به شمار میرود
. نام عطار برگرفته از پیشه داروسازی و عطاری اوست، حرفهای که در کنار شاعری و عرفان بدان اشتغال داشت و از همین روی، آشنایی عمیق او با گیاهان دارویی و طب سنتی در آثارش نمود یافته است.
عطار در دورانی میزیست که ایران شاهد تحولات سیاسی و اجتماعی بسیاری بود. او عصر سلجوقیان و خوارزمشاهیان را درک کرد و زندگیاش با حمله مغول به ایران همزمان شد. روایات مختلفی درباره مرگ او وجود دارد، اما مشهورترین روایت آن است که در جریان حمله مغول به نیشابور در سال ۶۱۸ هجری قمری به شهادت رسید. دوره زندگی عطار مصادف با دورانی بود که تصوف و عرفان اسلامی در ایران به اوج شکوفایی خود رسیده بود و او توانست با آثار خود، نقشی ماندگار در تکامل ادبیات عرفانی فارسی ایفا کند.
آثار منظوم عطار
عطار میراثی غنی از آثار منظوم از خود به جای گذاشته است که هر یک گنجینهای از معارف عرفانی به شمار میروند. اگرچه در طول تاریخ آثار بسیاری به او نسبت داده شده، اما طبق پژوهشهای محققان برجستهای چون دکتر شفیعی کدکنی و دکتر زرینکوب، تنها تعدادی از این آثار به طور قطع از آنِ اوست
. مهمترین مثنویهای عطار عبارتند از: اسرارنامه، الهینامه، منطقالطیر و مصیبتنامه که هر کدام شاهکاری در نوع خود محسوب میشوند.
دیوان اشعار عطار مشتمل بر مجموعهای از قصاید و غزلیات با مضامین عرفانی و صوفیانه است که عمق اندیشه و وسعت نظر او را نشان میدهد. اسرارنامه که احتمالاً از نخستین آثار اوست، مشتمل بر ۳۳۰۵ بیت در ۲۲ مقاله است و موضوعات گوناگون تصوف را در بر میگیرد
. عطار در این اثر، با زبانی شیوا به بیان اسرار و حقایق عرفانی میپردازد و خواننده را به سیر و سلوک معنوی دعوت میکند.
منطقالطیر؛ شاهکار جاودانه عطار
منطقالطیر یا مقاماتالطیور، برجستهترین و مشهورترین اثر عطار نیشابوری است که شهرت جهانی یافته است. این مثنوی، داستان سفر پرندگان به رهبری هدهد برای یافتن سیمرغ، پادشاه پرندگان است. پرندگان پس از عبور از هفت وادی دشوار (طلب، عشق، معرفت، استغنا، توحید، حیرت و فنا) به کوه قاف میرسند و در نهایت درمییابند که سیمرغ چیزی جز انعکاس خود آنان نیست
. این اثر، تمثیلی عمیق از سیر و سلوک عارفانه و رسیدن به معرفت حق است که با زبانی ساده اما پرمغز، پیچیدهترین مفاهیم عرفانی را به تصویر میکشد.
داستان شیخ صنعان، طولانیترین حکایت منطقالطیر است که حدود ۴۰۸ بیت دارد و سرگذشت عشق پیری زاهد به نام صنعان به دختری ترسا را روایت میکند
. این داستان، نمونهای درخشان از قدرت داستانپردازی عطار است که در آن، مفهوم عشق حقیقی و گذر از ظاهر به باطن را به زیبایی به تصویر کشیده است. منطقالطیر چنان تأثیرگذار بوده که بسیاری از اندیشمندان و هنرمندان در سراسر جهان از آن الهام گرفتهاند.
تذکرهالاولیا؛ گنجینهای از سرگذشت عارفان
تذکرهالاولیا تنها اثر منثور مسلم عطار است که در آن، شرح حال و سرگذشت نود و هفت تن از اولیا و مشایخ تصوف را گردآوری کرده است
. این کتاب، نه تنها از نظر محتوای عرفانی، بلکه از جهت نثر شیوا و روان آن نیز ارزشمند است و یکی از منابع مهم برای شناخت تاریخ تصوف اسلامی به شمار میرود. عطار در این اثر، ضمن معرفی بزرگان تصوف، حکایات و روایات جذابی از زندگی آنان نقل کرده و سخنان حکمتآمیزشان را برای آیندگان به یادگار گذاشته است.
تذکرهالاولیا با نثری ساده اما پرقدرت، تصویری روشن از سیر تکاملی عرفان اسلامی ارائه میدهد و نشان میدهد چگونه عارفان بزرگ، مراتب سیر و سلوک را طی کردهاند. این اثر همچون دایرهالمعارفی از معارف عرفانی است که هنوز هم پس از قرنها، منبعی الهامبخش برای طالبان حقیقت به شمار میرود و جایگاه ویژهای در ادبیات صوفیانه دارد.
سایر آثار ارزشمند عطار
علاوه بر آثار مشهوری که ذکر شد، عطار آثار ارزشمند دیگری نیز دارد. مصیبتنامه، که پس از منطقالطیر مهمترین منظومه اوست، به بیان مصیبتها و گرفتاریهای روحانی سالک میپردازد و سرشار از حکایات جذاب و خواندنی است.
الهینامه یا خسرونامه، اثر دیگری است که عطار خود در اواخر عمرش در مختارنامه به آن اشاره کرده است. این کتاب نیز سرشار از داستانهای دلکش کوتاه و بلند است که همگی در قالب یک داستان اصلی گنجانده شدهاند.
مختارنامه، مجموعهای از رباعیات عطار در پنجاه باب با موضوعات مختلف است که از آثار مهم او به شمار میرود. عطار در این اثر، عصاره اندیشههای عرفانی خود را در قالب رباعیات کوتاه اما عمیق بیان کرده است. البته در طول تاریخ، آثار دیگری نیز به عطار نسبت داده شده که برخی محققان در انتساب آنها به او تردید دارند. از جمله این آثار میتوان به پندنامه، بلبلنامه و بیسرنامه اشاره کرد.
ویژگیهای سبکی شعر عطار
آنچه شعر عطار را از دیگر شاعران متمایز میسازد، زبان ساده اما عمیق و پرمغز اوست. او برخلاف بسیاری از شاعران همعصرش، بیشتر به محتوا و مضمون توجه داشته تا آرایههای لفظی و صنایع بدیعی. شعر او سرشار از تمثیلها و استعارههای عرفانی است که پیچیدهترین مفاهیم عرفانی را به زبانی قابل فهم برای عموم بیان میکند. گزیدهای از اشعار او نشاندهنده این ویژگی است:
“ای دل اگر عاشقی در پی دلدار باش
بر در دل روز و شب منتظر یار باش”
یا در جایی دیگر:
“دلبر تو دایماً بر در دل حاضر است
رو در دل برگشای حاضر و بیدار باش”
عطار در بیان مفاهیم عرفانی از داستانها و تمثیلهای زیبا و گیرا بهره میبرد که با وجود گذشت قرنها، هنوز تازگی خود را حفظ کردهاند. او با استفاده از عناصر طبیعت، داستانهای پیامبران و حکایات پندآموز، مخاطب را به دنیای معنوی خود میبرد و حقایق عرفانی را در قالبی ملموس به او عرضه میکند.
تأثیر عطار بر ادبیات عرفانی ایران
عطار یکی از حلقههای میانی زنجیره عرفان و تصوف در ادبیات فارسی است که پل ارتباطی میان عارفان اولیه چون ابوسعید ابوالخیر و سنایی، و عارفان متأخر همچون مولانا و حافظ محسوب میشود. تأثیر او بر مولانا جلالالدین بلخی چنان بوده که مولانا خود به آن اذعان داشته و گفته: “عطار روح بود و سنایی دو چشم او، ما از پی سنایی و عطار آمدیم”. این تأثیرگذاری در سبک داستانپردازی، بیان مفاهیم عرفانی و استفاده از تمثیلهای نمادین به وضوح دیده میشود.
منطقالطیر عطار، الهامبخش بسیاری از آثار عرفانی پس از او بوده است. ساختار هفت وادی عشق که در این کتاب تشریح شده، تأثیر عمیقی بر مفهوم سیر و سلوک در عرفان ایرانی گذاشته است. همچنین، سبک روایتپردازی او در تذکرهالاولیا، الگویی برای نگارش کتابهای مشابه در قرون بعد شده است. عطار با زبان ساده اما عمیق خود، راه را برای گسترش ادبیات عرفانی به میان عامه مردم هموار کرد.
عطار در میان بزرگان ادب فارسی
جایگاه عطار در میان شاعران و عارفان ایرانی بیبدیل است. او در کنار سنایی و مولانا، سه قله بلند عرفان و تصوف در ادبیات فارسی را تشکیل میدهند. اگر سنایی را آغازگر شعر عرفانی منسجم در ادبیات فارسی بدانیم، عطار گسترشدهنده و مولانا به کمالرساننده این جریان بوده است. عطار با آثار متنوع و عمیق خود، دایره واژگان و مفاهیم عرفانی را گسترش داد و به غنای ادبیات تصوف افزود.
برخلاف بسیاری از شاعران دربار که در مدح پادشاهان و بزرگان شعر میسرودند، عطار شاعری مستقل و آزاده بود که تنها به بیان حقایق عرفانی و اخلاقی میپرداخت. همین ویژگی، سبب شده تا شعر او از صداقت و خلوصی خاص برخوردار باشد و به دلها نشیند. او را میتوان در زمره شاعران مردمی دانست که زبان و بیان خود را در خدمت ارتقای معنوی جامعه قرار داد.
پیامهای عرفانی عطار برای انسان امروز
عطار، شاعری با نگاه جهانی است که پیامهایش فراتر از زمان و مکان، برای انسان امروز نیز راهگشاست. در جهان پرتلاطم امروز که انسانها در میان هیاهوی زندگی مدرن، از خود و حقیقت وجودی خویش غافل شدهاند، اندیشههای عطار میتواند چراغ راهی برای بازگشت به خویشتن باشد. او به ما میآموزد که حقیقت را نه در بیرون، بلکه در درون خود جستجو کنیم:
“دیده ی جان روی او تا بنبیند عیان
در طلب روی او روی به دیوار باش”
عطار با بیان داستان منطقالطیر، به انسان معاصر یادآور میشود که راه رسیدن به کمال، گذر از “من” فردی و رسیدن به “ما”ی جمعی است. او به ما میآموزد که در پس هر سختی و مشقتی، حکمتی نهفته است و عبور از وادیهای دشوار زندگی، انسان را به مقصد نهایی نزدیکتر میکند. این پیامها، در روزگار ما که جوامع انسانی با بحرانهای هویتی و معنوی دست به گریبان هستند، اهمیتی دوچندان مییابد.
عشق و معرفت در اندیشه عطار
عشق، محور اصلی اندیشه عرفانی عطار است. او عشق را نردبان رسیدن به معرفت حقیقی میداند و معتقد است که عقل تنها تا مرحلهای میتواند انسان را هدایت کند و پس از آن، این عشق است که راهنمای آدمی است. این دیدگاه را میتوان در ابیات معروف او در اسرارنامه دید:
“دلا یک دم رها کن آب و گل را صلای عشق در ده اهل دل را
ز نور عشق شمع جان برافروز زبور عشق از جانان درآموز”
عطار در آثار خود، عشق را به دو گونه مجازی و حقیقی تقسیم میکند و معتقد است که عشق مجازی میتواند پلی به سوی عشق حقیقی باشد. داستان شیخ صنعان در منطقالطیر، نمونه بارز این دیدگاه است. از نظر او، عشق نیرویی است که میتواند انسان را از قید تعلقات دنیوی رها سازد و به سوی معرفت حقیقی رهنمون شود. این نگاه، در تمام آثار او موج میزند و به شعرش حرارت و صمیمیتی خاص میبخشد.
اهمیت بزرگداشت عطار در روزگار معاصر
گرامیداشت یاد و اندیشه عطار نیشابوری در روز ۲۵ فروردین، فرصتی مغتنم برای بازخوانی آثار این عارف بزرگ و بهرهمندی از گنجینه معارف اوست. در روزگار ما که سرعت زندگی، فرصت تأمل و تفکر را از انسانها گرفته است، بازگشت به اندیشههای ناب عرفانی عطار میتواند روزنهای به سوی جهانی آرامتر و معنادارتر بگشاید. بزرگداشت عطار، تنها یادبود یک شاعر نیست، بلکه پاسداشت میراثی فرهنگی و معنوی است که میتواند راهگشای بسیاری از چالشهای فکری و روحی انسان امروز باشد.
جهان امروز بیش از هر زمان دیگری به پیام صلح، دوستی و معنویت نیاز دارد؛ پیامی که در سراسر آثار عطار موج میزند. او به ما میآموزد که فراتر از ظواهر دنیوی، به باطن و حقیقت هستی نظر افکنیم و در جستجوی گوهر وجودی خویش باشیم. در روزگاری که تعصب و تنگنظری، جهان را به سوی نابودی سوق میدهد، اندیشه جهانی و انسانگرای عطار میتواند الهامبخش زندگی بهتر باشد.
آشنایی نسل جدید با عطار و آثارش
یکی از چالشهای اصلی در عصر حاضر، معرفی شایسته آثار عطار به نسل جوان است. زبان کهن و برخی دشواریهای متون عرفانی، گاه سبب میشود جوانان از مطالعه این آثار ارزشمند روی گردان شوند. از این رو، بازنویسی و بازآفرینی آثار عطار به زبان امروزی، تهیه انیمیشن و فیلمهای اقتباسی از داستانهای او، برگزاری همایشها و نشستهای علمی و فرهنگی، و استفاده از ظرفیتهای فضای مجازی برای معرفی اندیشههای او، میتواند در این زمینه راهگشا باشد.
نهادهای فرهنگی و آموزشی نقش مهمی در معرفی عطار به نسل جوان دارند. گنجاندن گزیدههای مناسب از آثار او در کتابهای درسی، برگزاری مسابقات ادبی با محوریت آثار عطار، و حمایت از پژوهشهای مرتبط با اندیشه و آثار او، از جمله اقداماتی است که میتواند به شناخت بهتر این عارف بزرگ کمک کند. باید به یاد داشت که میراث عطار، متعلق به همه نسلهاست و حفظ و انتقال آن به آیندگان، وظیفهای همگانی است.
سخن پایانی: میراث جاودان عطار
در پایان، باید گفت که عطار نیشابوری تنها یک شاعر نیست، بلکه معلم اخلاق، عارفی وارسته و حکیمی فرزانه است که میراثش پس از گذشت هشت قرن، همچنان زنده و پویاست. او با آثار گرانسنگ خود، گنجینهای از معرفت و حکمت را پیش روی ما نهاده که کاوش در آن، راهگشای بسیاری از پرسشهای بنیادین انسان است. روز بزرگداشت عطار، فرصتی است تا بار دیگر به این گنجینه بیپایان نظر افکنیم و از آن توشه برگیریم.
همچنانکه خود عطار در یکی از غزلیاتش میگوید:
“گر دل و جان تو را در بقا آرزوست
دم مزن و در فنا همدم عطار باش”
باشد که با بازخوانی آثار این عارف بزرگ، راه معرفت و حقیقت را بهتر بشناسیم و در مسیر کمال انسانی گام برداریم. بزرگداشت عطار در حقیقت، بزرگداشت فرهنگ، ادب و عرفان ایران زمین است.
پایان پیام/
